Ágreiningur um landbúnaðarmál er oftast skýrður sem átök um hagsmuni. Merkilegt er hvað sjónarmið um búhætti og búháttabreytingar í Evrópu hafa haldist í stórum dráttum síðan um miðja 19du öld og ágreiningur um þau.



Í dægurlagaumræðu hafa menn ekki tækifæri til að gera grein fyrir grundvallarrökum máls síns. Ég skynja í þessum efnum nokkrar ríkjandi hugmyndir sem tekist er á um í umræðum hér á landi sem erlendis og ástæða er til að gera sér grein fyrir.

 

Öryggi landsmanna.

Athugum fyrst þá hugmynd að með eigin landbúnaði sé þjóðinni veitt öryggi um líf og heilsu á válegum tímum. Það hefur lengstum verið hlutskipti almúgans um víða veröld að eiga tæplega til hnífs og skeiðar. Í styrjöldum vofði matarskortur einnig yfir heldra fólki. Þótt ekki hafi verið farið með hernaði hér á landi síðan á dögum sturlunga, snertu styrjaldir landsmenn, því að þá gat sigling brugðist. Harðæri svarf meira að íslendingum en styrjaldir. Heldra fólk þoldi harðæri vitaskuld best, en það átti einnig hagsmuna að gæta að almúginn mætti halda lífi og bjargast sæmilega. Afkoma jarðeigenda var háð því að leiguliðar gætu reitt af hendi afgjald fyrir jarðirnar og afkoma útvegsbænda háð því að þeir gætu mannað báta sína. Í öðrum löndum þurftu herskáir höfðingjar að gæta þess að herinn ætti vistir þegar til stríðs kæmi og forðast að skera upp herör fyrr en að lokinni uppskeru.

Líf og heilsa heldra fólksins var háð landbúnaðinum. Þegar lýðræði komst á, urðu þeir sem vildu halda völdum háðir atkvæðum sveitafólks. Þá varð það viðfangsefni stjórnvalda að skipta svo málum landbúnaðarins að hvorir tveggja, kjósendur í sveitum og kjósendur í hinu vaxandi þéttbýli, mættu við una. Þar var bæði um að ræða verðlagningu afurðanna og atbeina stjórnvalda í umsköpun landbúnaðarins. Þetta hefur raunar verið kjarni landbúnaðarmálanna hér á landi, en hitt, að tryggja öryggi almennings um líf og heilsu á hverju sem gengur, hefur lítið komið til umræðu. Lengst af hefur það verið talið svo sjálfsagt, að menn hafa ekki lagt sig eftir að gera sér grein fyrir því hvernig þjóðin kunni að vera stödd í þeim efnum.

Við Ólafur Ólafsson landlæknir gerðum tilraun til að rífa menn upp úr þessari vanahugsun eða öllu heldur hugsunarleysi með greinargerð um fæðuöflun á þrengingatímum, sem birtist í Morgunblaðinu 20. júlí sl. Þar brýndum við ráðamenn að framfylgja lögum um ráðstafanir til að treysta öryggi þjóðarinnar, annars vegar lögum um almannavarnir og hins vegar búvörulögum, hvorum tveggja frá árinu 1985. Viðkomandi lagaákvæði voru samþykkt ágreiningslaust án verulegs rökstuðnings, en stjórnvöld hafa vanrækt þau.

Svo virðist sem ráðamenn ríkja mótist mjög af aldalangri reynslu hvers ríkis. Þannig er það ofarlega í huga norðmanna hvernig landbúnaðurinn bjargaði lífi og heilsu þjóðarinnar hernámsárin 1940-45 og svo vel að aldrei rann blóðið betur né voru tennurnar hreinni en þegar aðflutningar tepptust og hvorki fengust suðrænir ávextir né hvítasykur. Vígbúnaður svía beinist allur í austur, minnugir átaka við rússa löngu fyrir daga Leníns og Stalíns. Viðbúnaður þeirra miðast við að þjóðin þrauki án aðfanga á eigin matvælum í fimm ár. Langt er síðan farið hefur verið með hernað í Sviss, en þar eru samt rammefldar hervarnir og almennur viðbúnaður sem nær inn í hvert búr í landinu.

Sum mál eru þannig að ráðamenn leyfa sér ekki að gera ágreining um þau. Svo hefur lengi verið um það að treysta á eigin fæðuöflun þjóðinni til öryggis á þrengingatímum. Til skamms tíma gerði enginn í hópi þeirra sem stefna að því að bera ábyrgð á heill þjóðarinnar í blíðu og stríðu ágreining um það. Þrátt fyrir slíka samstöðu hefur enginn þeirra hreyft hönd né fót til að láta gera grein fyrir því hvernig þjóðin sé stödd í þessum efnum, hverju megi helst treysta og hvar hún standi tæpar. Háski mannkynsins nú á tímum þar sem framleiðsla lífsnauðsynja og þarfir vega salt virðist ekki heldur þykja tilefni til aðgerða. Nýverið hafa komið fram skoðanir úr þessum hópi um að þrengja hlut innlendrar fæðuöflunar, en þeir sem ekki hafa snúist á þá sveif eru eftir sem áður aðgerðalausir, sbr. áðurnefnda greinargerð.

Eldurinn í Heimaey þótti sanna mikilvægi almannavarna. Hins vegar hefur þjóðin ekki ratað í þær þrengingar að aðdrættir stöðvuðust. Landbúnaðurinn hefur í þessu efni hlutverk ekki ósvipað því að haldið sé uppi slökkviliði í landi þar sem enginn núlifandi maður hefur séð hús brenna.

Frey 85 (1989) I 932-3, II 970, 969, III 1016-17, IV 86 (1990)