Lýðræðissetrið ehf. - Beitarálag við breytta búskaparhætti

Merki Lýðræðissetursins

Lýðræðissetrið Demokratisentret Democracy Center

Rannsókn og ráðgjöf um aðferðir við atkvæðagreiðslu og kosningu

Nýliðinn áratug breyttist búfjárhald landsmanna verulega. Sauðfé fækkaði, hrossum og geldneytum fjölgaði, en kúatalan stóð í stað. Hvaða áhrif hafa þessar breytingar á nýtingu úthaga? Ég hef rætt það við ýmsa málsmetandi menn, sem sumir eru kunnugir víða um land og unnið úr forðagæsluskýrslum og vil gera lesendum Freys grein fyrir því sem ég hef komist að. Ég styrki mál mitt með 6 töflum. Þeir sem fælast slíkt lesmál geta hlaupið yfir, þar.

 

Búskapur hefur þróast um alllangt frá því sem var, þegar treyst var á hagabeit sauðfjár og hrossa árið um kring, meðan náðist til jarðar, og heyjað var á engjum. Engjaheyskapur hætti að keppa að ráði við beitargripi um hagagróður í og eftir síðari heimsstyrjöld. Vegna tún og beitarræktar og fækkunar sauðfjár hafa bændur svo til alveg hætt að beita sauðfé að vetrinum, en enn er vetrabeit hrossa veruleg.

Hagabeit vor, sumar og haust er forsenda sauðfjár- og hrossahalds. Það breytir miklu um hagagróður í heimahögum, að vetrarbeit var að mestu hætt. Margir halda því fram, að hagagróðri hafi farið mikið fram síðan fyrir 50-70 árum. Áður fyrr tíðkaðist víða að sleppa gemlingum á útmánuðum og ám nokkru fyrir burð. Þá voru fæstar ánna tvílembdar. Nú er það venjulegt, og ærnar fóðraðar fram yfir sauðburð og víða hafðar á túni um skeið. Þegar lambfé kemur í úthaga, getur það bitnað á víði og birkikjarri í námunda við fjárhús. Grös verða ríkjandi í gróðri, þar sem beitt er mikið, en blómgresi, víðir og birkikjarr hopar.

Venja var að nýta heiðar með sauðfjárbeit á sumrin. Það hlífði gróðri í heimahögum og var því mikils virði fyrir vetrarbeit og skipti einnig nokkru máli fyrir engjaheyskapinn. Nú orðið er fé miklu síður á afrétti en áður var.

 

 

 Tafla 1. Hlutfallstala úthagagripa og nautgripa í landshlutum og sýslum

1981 og 1989 (beitarhlutfallið). 

Landshluti/sýsla

 1981

 1989

 Landshluti/sýsla

 1981

 1989

Reykjanessvæði

57

77

Norðurland eystra

12

8

Gullbringusýsla

143

194

Eyjafjarðarsýsla

7

5

Kjósarsýsla

53

73

Suður-Þingeyjarsýsla

13

9

 

 

 

Norður-Þingeyjarsýsla

85

107

 

 

 

 

 

 

Vesturland

23

73

 

 

 

Borgarfjarðarsýsla

17

15

Austurland

33

20

Mýrasýsla

23

17

Norður-Múlasýsla

44

29

Snæfellsnessýsla

24

15

Suður-Múlasýsla

27

12

Dalasýsla

41

33

Austur-Skaftafellssýsla

27

22

 

 

 

 

 

 

Vestfirðir með Ströndum

42

32

Suðurland

13

11

A-Barðastrandarsýsla

35

27

V-Skaftafellssýsla

22

14

V-Barðastrandarsýsla

20

12

Rangárvallasýsla

14

12

Vestur-Ísafjarðarsýsla

39

25

Árnessýsla

11

8

Norður-Ísafjarðarsýsla

30

22

 

 

 

Strandasýsla

141

168

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Norðurland vestra

32

25

 

 

 

Vestur-Húnavatnssýsla

44

37

 

 

 

Austur-Húnavatnssýsla

36

27

 

 

 

Skagafjarðarsýsla

26

21

Landið allt

20

15

 

Talið var að 35-45% fjárins hafi verið á fjalli sumarið 1978. Hlutfallið hefur enn lækkað, niður í 30-35%. Þá dregur það ennfremur úr beit á afréttum, að fé í heild hefur fækkað og er skemur á fjalli, þar sem það er flutt seinna á afrétt og afréttir smalaðir fyrr á haustin. Á móti vegur aukin frjósemi fársins.

Áður fyrr voru heiðar nýttar með stóðbeit, en það er nú að mestu lagt af. Hross á afrétti leggjast, einkum á vallendi á lækjarbökkum. Þegar það er friðað fyrir hrossum, verður það fyrstu árin kjörið beitiland fyrir sauðfé, en til lengdar reynist slík beit of væg til aðkoma í veg fyrir sinumyndum.

            Víða eru hagar nú ofbeittir af hrossum, þótt hrosseigendur ættu að geta haft hóf á með áburði á haga og bættu skipulagi, svo sem með rafgirðingum. Stóðhross eru miklu fleiri en reiðhestar og ganga flest úti á vetrinum, en er gefið með beit.

Mjólkurkúm er mest beitt á ræktað land, en geldneyti nokkuð í úthaga.

Ætla má að blönduð beit sauðfjár, nautgripa og hrossa fari betur með gróðurlendi en einhliða beit. Þeim, sem hafa mjólkurkýr, hefur fækkað undanfarna 2-3 áratugi. Ætla má að það valdi ójafnvægi í hagabeit. Athugum hvort tölur forðagæslunnar bendi til vaxandi ójafnvægis. Talið er að hestur þurfi jafnmikla beit og 8 sauðkindur (vetrarfóðrað). Þá reiknast beitarþungi með því að leggja áttfalda tölu hrossa við tölu sauðfjár. Síðan má finna hlutfall þannig reiknaðs beitarþunga og tölu ásettra nautgripa. Það kallast hér beitarhlutfall. Það breyttist á öllu landinu frá 1981 til 1989 úr 20 í 15 (tafla 1).

Í fjórum sýslum (kaupstaðir taldir með móðursýslu) þar sem munaði tiltölulega mest um úthagagripi (hlutfallið >50) stækkaði hlutfallið á þessum árum. Tvær þessara sýslna eru strjálbýlar og afskekktar með fátt búfé annað en sauðfé. Í annarri eru alls staðar góðir  sumarhagar og í hinni svo alls staðar. Hinar sýslurnar eru höfuðborgarsvæðið, og þar er breytingin fólgin í mikilli fjölgun hrossa . Fjöldi hrossa sem skráð eru á höfuðborgarsvæðinu er í sumarhögum á Suðurlandi og Vesturlandi, og breytir það að sjálfsögðu beitarhlutfallinu, en kemur ekki fram í tölum töflunnar.

Sömu þróunar verður vart, þegar litið er á sveitir í stað sýslna. Í alls 47 sveitarfélögum af samtals um 200 hækkaði hlutfallið. Allmörg þeirra eru þéttbýli. Í þeim sveitum, sem þróunin var í þessa átt, er gróðurfar yfirleitt þannig, að hlutfallsbreytingin bendir ekki til afturfarar. Tafla 2 sýnir hvernig hreppar landsins skiptast eftir hlutfalli úthagagripa og nauðgripa. Í flokknum með hlutfallið minna en 15 eru hrepparnir orðnir talsvert fleiri, en tala hreppa með hæsta hlutfallið (>75) er nokkuð stöðugt.

 

 

 Tafla 2. Fjöldi hreppa eftir beitarhlutfalli

 

Beitar-

hlutfallið

 Hreppar

 

 

Fjöldi

Hlutfall %

 

 

1981

1989

1981

1989

0

 

1

1

0,5

0,5

>0-

<5

7

14

3,5

7,5

5-

<10

18

32

9,0

16,5

10-

<15

21

33

10,5

17,0

15-

<20

24

21

12,0

11,0

20-

<25

15

17

7,5

9,0

25-

<50

51

22

25,5

11,5

50-

<75

14

5

7,0

2,5

75-

<100

8

9

4,0

4,5

100-

<200

10

8

5,0

4,0

Stærri

 

15

13

7,5

6,5

Án nautgripa

16

18

8,0

9,5

Alls

200

193

100

100

 

 

 

Tafla 3 sýnir beitarþunga í hreppunum flokkuðum eftir beitarhlutfalli. Beitarþungi hefur aukist í hreppum með hlutfallið undir 15, hann hefur minnkað verulega í hreppum með hlutfallið 25-75, en að öðru leyti er hlutfallið nokkuð stöðugt.

 Tafla 3. Beitarþungi í hreppum flokkuðum eftir beitarþunga

 

 Beitarþungi

Fjöldi

Hlutfall %

 

Beitarhlutfall

1981

1989

1981

1989

 

 

 

 

 

 

0-

<5

24 581

54 017

2,0

5,5

5-

<10

114 651

137 591

10,0

13,5

10-

<15

147 938

224 818

13,0

22,0

15-

<20

149 259

130 418

13,0

12,5

20-

<25

111 986

141 322

10,0

14,0

25-

<50

347 144

162 540

30,5

16,0

50-

<75

73 407

25 783

6,5

2,0

75-

<100

31 171

42 594

2,5

4,0

100-

<200

51 260

40 744

4,5

4,0

Stærri

 

66 455

50 577

6,0

5,0

Án nautgripa

19 999

14 000

2,0

1,5

Alls

1 137 851

1 024 404

100

100

 

Tafla 4 sýnir skiptingu búa eftir beitarhlutfalli. Bú í Ystu flokkum eru orðin hlutfallslega fleiri.

 

Tafla 5 sýnir beitarþung á búum flokkuðum eftir beitarhlutfalli. Þunginn hefur færst í ystu flokkana bæði að tölunni til og hlutfallslega.

 Tafla 4. Búum skipt eftir beitarhlutfalli

 

 

Fjöldi

Hlutfall %

 

Beitarhlutfall

1981

1989

1981

1989

Aðeins nautgripir 

71

139

1,5

3,5

0-

<5

520

697

12,0

18,0

5-

<10

493

384

11,5

10.0

10-

<15

304

211

7,0

5,5

15-

<20

214

120

5,0

3,0

20-

<25

133

81

3,0

2,0

25-

<50

276

166

6,5

4,5

50-

<75

120

80

3,0

2,0

75-

<100

87

65

2,0

1,5

100-

<200

176

104

4,0

2,5

Stærri

 

100

62

2,5

1,5

Án nautgripa

1 819

1 789

42,0

46,0

Alls

4 313

3 898

100

100

 Tafla 5. Beitarþungi á búum flokkuðum eftir beitarhlutfalli

 

 Beitarþungi

Fjöldi

Hlutfall %

 

Beitarhlutfalli

1981

1989

1981

1989

0-

<5

60 663

84 613

5,0

7,5

5-

<10

112 438

107 135

9,0

9,5

10-

<15

89 470

70 895

7,5

6,5

15-

<20

71 636

48 379

6,0

4,5

20-

<25

48 325

37 950

4,0

3,5

25-

<50

104 050

69 594

8,5

6,0

50-

<75

43 424

30 419

3,5

2,5

75-

<100

27 098

27 535

2,0

2,5

100-

<200

67 775

44 824

5,5

4,0

Stærri

 

72 735

61 505

6,0

5,5

Án nautgripa

520 315

531 975

42,5

47,5

Alls

1 217 929

1 114 824

100

100

 

 

            Töflurnar sýna ótvírætt, að beitarþunginn hefur færst í ystu flokkana, en það er óheppilegt fyrir nýtingu hagagróðurs.

Að lokum sýnir tafla 6 skiptingu búa eftir fjárfjölda. Búin hafa hliðrast niður á við í flokkuninni, og fjölgun hefur einungis orðið í flokki búa með minna en 100 fjár.

 

 

 

Tafla 6. Fjöldi búa eftir fjárfjölda

 

Fjárfjöldi

1981

1989

<100

 

705

957

100-

<200

402

262

200-

<300

303

243

300-

<400

247

204

400-

<500

88

75

500 eða meira

74

48

Samtals

1 819

1 789

 

 

Björn S. Stefánsson er búnaðarhagfræðingur

 

Frey 87 (1991) 56-8